'Verschil en gewoonte. Deleuze’s anti-Hegeliaanse kritiek van het bewustzijn’
in eds Sjoerd van Tuinen en Maren Wehrle, Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte, Gewoonte: fenomenologische en ontologische benaderingen, 114(3), 2022: pp. 259-280
doi: 10.5117/ANTW2022.3.004.WIEL
Abstract: De gewoonte speelt ook een cruciale rol in het denken van de Franse filosoof Gilles Deleuze, die zijn filosofische project echter karakteriseert als anti-Hegeliaans of antidialectisch. Hoewel er ondertussen een heel aantal werken bestaan over de relatie tussen Deleuze en Hegel, bespreken vrijwel geen van deze werken het gewoontebegrip van beide auteurs, en de rol dat dit begrip speelt in Deleuzes zogenaamde anti-Hegelianisme. Daarom zal ik in dit artikel het gewoontebegrip in Verschil en herhaling behandelen, en de rol die dit begrip speelt in Deleuzes kritiek op Hegel. Ik zal dit begrip ook vergelijken met Hegels eigen begrip van de gewoonte in diens Antropologie.
Mijn argument begint met een beknopte uiteenzetting van Deleuzes anti-Hegelianisme. Dit is gericht op het denken van het verschil en van de herhaling, en dit leidt tot een kritiek van de representatie en het bewustzijn. Ik zal aantonen dat Deleuze de herhaling zeker niet begrijpt als een tweede natuur zoals Hegel dit doet in zijn begrip van gewoonte, omdat het dan onmogelijk is om rekenschap af te leggen van de productieve kracht van het onbewuste of het sub-representatieve, en van echte creativiteit. Vervolgens zal ik Deleuzes originele notie van gewoonte uiteenzetten en vergelijken met die van Hegel. Deleuze beschouwt de gewoonte als een productieve, passieve synthese, die weliswaar aan de basis ligt van het (zelf)bewustzijn, maar die hier zeker niet tot gereduceerd of aan ondergeschikt kan worden. We zullen dan zien welke rol deze notie van gewoonte speelt in Deleuzes anti-Hegeliaanse kritiek van het primaat van het bewustzijn, die rekenschap tracht af te leggen van de eigenheid en de kracht van het sub-representatieve. In de conclusie zal ik terugkomen op de verschillen met Hegels gewoontebegrip, en op het belang hiervan in de context van Deleuzes kritiek op Hegel.
Over het tijdschrift: Het Algemeen Nederlands Tijdschrift voor Wijsbegeerte (ANTW, ISSN: 0002-5275
eISSN: 2352-1244), opgericht in 1908, is een filosofisch, wetenschappelijk vaktijdschrift dat oorspronkelijke artikelen publiceert van auteurs uit het Nederlands-Vlaamse taalgebied. Het ANTW richt zich op een breed scala van deelgebieden, stromingen, discussies en perioden van de filosofie.
Over het themanummer: In dit themanummer onderzoeken we het begrip gewoonte vanuit deze drie perspectieven. Vanuit fenomenologisch oogpunt is de gewoonte cruciaal voor ons begrip van belichaming, handelen, individuele subjectiviteit en identiteit. Vanuit antropologisch perspectief stelt de gewoonte ons in staat om opnieuw te kijken naar onze verhouding tot de natuurlijke omgeving, technologie, dieren en elkaar. Vanuit ontologisch standpunt werpt de gewoonte nieuw licht op problemen zoals verandering en permanentie en vragen naar het leven, de natuur, en het zijn. We beginnen dit themanummer met een tot nu toe onvertaalde passage over ‘de gewoonte’ uit Hegels Encyclopedie van de Wetenschappen.

